Dünyada bərpa olunan enerji

Son onilliklərdə qlobal enerji sektorunda müşahidə olunan əsas tendensiyalardan biri bərpa olunan enerji mənbələrinə keçidin sürətlənməsidir. İqlim dəyişikliyi ilə mübarizə, ətraf mühitin mühafizəsi, enerji təhlükəsizliyinin təmin olunması və davamlı iqtisadi inkişaf kimi mühüm amillər dövlətləri və beynəlxalq təşkilatları bərpa olunan və təmiz enerji mənbələrinə daha çox diqqət ayırmağa yönəldib. Bu kontekstdə günəş, külək, hidroenerji, biokütlə və geotermal kimi bərpa olunan enerji mənbələri həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrin enerji strategiyalarında önəmli yer tutmağa başlamışdır. BMT-nin Davamlı İnkişaf Məqsədləri çərçivəsində aparılan enerji siyasətləri texnoloji inkişafı dəstəkləyir və bu sahəyə investisiya cəlb olunmasına imkan yaradır. 

                                                                                                            Dünyada bərpa olunan enerji mənbələri üzrə elektrik enerjisi istehsalı

Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyinin (IRENA) 2025-ci ilin iyul ayında dərc edilən hesabatına görə, 2023-cü ildə bərpa olunan enerji mənbələrinin qlobal elektrik enerjisi istehsalında payı 29,9 faiz təşkil edərək ümumilikdə 8 928 teravatt-saat (TVt·st) həcmində olmuşdur. Bundan təxminən 4270 TVt·st hidroenerji, 2304 TVt·st külək enerjisi, 1624 TVt·st günəş enerjisi, 632 TVt·st bioenerji, 98 TVt·st geotermal enerji, 1 TVt·st isə okean enerjisi təşkil edir. 
Son onillikdə dünyada elektrik enerjisi istehsalı sabit artım tempi ilə inkişaf edib. Belə ki, 2012–2023-cü illər ərzində ümumi elektrik enerjisi istehsalı hər il orta hesabla 2,5 faiz artıb. Bu dövr ərzində xüsusilə bərpa olunan enerji mənbələri daha yüksək inkişaf tempi nümayiş etdirərək illik orta hesabla 5,9 faiz artımla ənənəvi enerji mənbələrini nəzərəçarpacaq dərəcədə geridə qoyub. Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, ənənəvi enerji mənbələrində bu göstərici cəmi 1,3 faiz olub.

Bundan əlavə, 2023-cü ildə bərpa olunan enerji mənbələri üzrə elektrik enerjisi istehsalı əvvəlki illə müqayisədə 5,6 faiz artıb. Eyni dövrdə ənənəvi enerji mənbələri üzrə artım isə yalnız 1,2 faiz təşkil edib. Bu rəqəmlər bərpa olunan enerjinin artan əhəmiyyətini və qlobal enerji balansındakı payının davamlı şəkildə genişləndiyini göstərir.
2010-cu ildən bəri bərpa olunan enerji sahəsində ən böyük artım məhz günəş və külək enerjisi üzrə qeydə alınıb. Hər iki enerji növü 2023-cü ildə dünya üzrə ümumi elektrik enerjisi istehsalının 13,2 faizini təşkil edib. Bu göstərici 2022-ci illə müqayisədə 15,7 faiz artım deməkdir. 

 
                                                                                                   Bərpa olunan elektrik enerjisinin mənbələr üzrə bölgüsü

Son 25 il ərzində bərpa olunan enerji mənbələrinin tərkibi və paylanması əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Əvvəllər əsasən su elektrik stansiyalarına əsaslanan bu sektor, son illərdə külək və günəş enerjisinin sürətli artımı ilə daha da şaxələnib. Əgər 2000-ci ildə həmin bərpa olunan mənbələrin ümumi bərpa olunan enerji istehsalındakı payı cəmi 1,1% təşkil edirdisə, 2023-cü ildə bu göstərici artıq 44%-ə çatmışdır.
Qeyd edək ki, 2023-cü ildə su elektrik enerjisi hələ də ən böyük bərpa olunan enerji mənbəyi olaraq qalır. İl ərzində bu sahə üzrə 4 270 TVt·st enerji istehsal olunmuşdur. Bununla belə, bu rəqəm 2022-ci illə müqayisədə 72 TVt·st və ya 1,6% azalmışdır. Hidroakkumulyasiya qurğuları üzrə istehsalda isə 5,5 TVt·st (3,9%) artım qeydə alınmışdır.
Külək enerjisi 2 304 TVt·st göstərici ilə ikinci yeri tutur. Bu, 2023-cü ildə 9,8%-lik artım deməkdir. 2022-ci ildə bu artım 13,9% təşkil etmişdir. Son dövrlərin ən sürətlə inkişaf edən sahəsi olan günəş enerjisi üzrə istehsal isə 1 624 TVt·st olmuşdur. Bu, əvvəlki illə müqayisədə 25,2% artım deməkdir və 2018-ci ildən bəri qeydə alınan ən yüksək illik göstəricidir.
Digər bərpa olunan mənbələrə gəldikdə, bioenerji üzrə illik istehsal 632 TVt·st təşkil etmiş və bu sahədə 1,4% artım baş vermişdir. Geotermal enerji üzrə 98 TVt·st, dəniz (okean) enerjisi üzrə isə təxminən 1 TVt·st enerji istehsal olunmuşdur.

                                                                                                                       Yaşıl hidrogenin rolu və əhəmiyyəti

Qlobal iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə 1.5°C hədəfinə 2050-ci ilə qədər nail olmaq üçün bərpa olunan enerji mənbələrinin genişləndirilməsi, enerji səmərəliliyinin artırılması və elektrikləşmənin bütün sahələrdə tətbiqi zəruridir. Bu transformasiyada yaşıl hidrogen xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Yaşıl hidrogen - bərpa olunan enerji ilə təchiz olunan elektroliz qurğuları vasitəsilə sudan əldə olunan və enerji sisteminin müxtəlif alt-sektorlarına inteqrasiya etmək potensialına malik olan təmiz enerji daşıyıcısıdır.
 
Hazırda yaşıl hidrogenin istifadə səviyyəsi olduqca aşağıdır, lakin iqlim məqsədlərinə çatmaq üçün onun istehsal və istehlakı kəskin şəkildə artırılmalıdır. Əgər 2022-ci ildə cəmi 0.7 milyon ton təmiz hidrogen istehsal olunurdusa, 2050-ci ildə bu göstəricinin illik 523 milyon tona çatması gözlənilir. Bu artım yaşıl hidrogenin təmiz hidrogen istehsalındakı payının da 94%-ə çatacağı anlamına gəlir. Təbii ki, bu qədər geniş miqyaslı istehsal üçün güclü infrastruktur tələb olunur. Təmiz hidrogenin istehsalı və istifadəsi üçün tələb olunan infrastruktura — elektrolizatorlar, nəqliyyat sistemləri, yanacaqdoldurma məntəqələri, gəmi yanacaq sistemləri (bunkerlər) və uzunmüddətli saxlama imkanları daxildir. Bu sahəyə qoyulan illik investisiyalar 2022-ci ildəki 1.1 milyard ABŞ dollarından 2050-ci ildə 170 milyard dollara qədər artmalıdır.

                                                                                                       Bərpa olunan enerji istehsalının coğrafi paylanması

2023-cü ildə dünya üzrə bərpa olunan elektrik enerjisi istehsalında liderliyi Asiya qitəsi ələ almışdır. Regionda ümumilikdə 4 008 TVt·st elektrik enerjisi istehsal olunmuş və bu, əvvəlki illə müqayisədə 6.9%-lik artım deməkdir. Artım demək olar ki, bütün enerji texnologiyaları üzrə müşahidə olunmuş, yalnız su elektrik enerjisində həm pay, həm də istehsal baxımından azalma qeydə alınmışdır. Ən böyük artım isə günəş və külək enerjisi sahələrində baş vermişdir.
Avropa regionu 2023-cü ildə 1 626 TVt·st bərpa olunan elektrik enerjisi istehsal etmişdir. Bu, 11.4%-lik artım deməkdir. Su, günəş və külək enerjisindəki artım sayəsində region ümumi istehsal səviyyəsini yüksəltmiş, eyni zamanda bioenerji, geotermal və dəniz enerjisində baş verən azalmaları kompensasiya edə bilmişdir. Bu, Avropanın enerji keçidində müxtəlif mənbələrdən balanslı istifadə etdiyini göstərir.
Şimali Amerikada bərpa olunan enerji üzrə ümumi istehsal 1 452 TVt·st təşkil etmişdir ki, bu da 2022-ci illə müqayisədə 2.9% azalma deməkdir. Bu azalma əsasən bəzi texnologiyalarda istehsalın geriləməsi ilə izah olunur və regionun enerji siyasətində yeni çağırışlar yaradıb.
Cənubi Amerika 1 009 TVt·st bərpa olunan enerji istehsalı ilə 2023-cü ildə 6.0%-lik artım nümayiş etdirmişdir. Artım bütün enerji texnologiyaları üzrə müşahidə olunmuş və bu da regionun enerji potensialından daha səmərəli istifadə etdiyini göstərmişdir.
Azərbaycanın daxil olduğu Avrasiya regionu 369 TVt·st enerji istehsal etmişdir. İllik artım 1.8% təşkil etmişdir. Bu regionda su elektrik enerjisində davamlı azalma müşahidə edilsə də, günəş və külək enerjisindəki artım bu azalmaları qismən əvəz etmişdir. Bu, regionun enerji mənbələri arasında tədricən dəyişiklik etdiyini göstərir.
Afrikada bərpa olunan enerji istehsalı 216 TVt·st təşkil etmişdir. Bu, bütün mənbələr üzrə 4.5%-lik artım deməkdir. Qitə üzrə artım, mövcud imkanlardan daha effektiv istifadə edildiyinin göstəricisidir və bu inkişafın gələcək illərdə də davam etməsi gözlənilir.
Okeaniya 2023-cü ildə 134 TVt·st bərpa olunan enerji istehsal edərək 18.8%-lik yüksək artım nümayiş etdirmişdir. Bu artım, regionun günəş və külək enerjisi potensialından geniş şəkildə faydalanması ilə əlaqələndirilir.
Yaxın Şərqdə isə 62 TVt·st enerji istehsal olunmuşdur. Bu göstərici 2022-ci illə müqayisədə 35%-lik kəskin artım deməkdir. Region üçün bu, əhəmiyyətli irəliləyiş sayılır və bərpa olunan enerjiyə marağın artdığını nümayiş etdirir.
Mərkəzi Amerika və Karib hövzəsində isə bərpa olunan enerji istehsalı 52 TVt·st təşkil etmişdir. Təəssüf ki, bu, əvvəlki illə müqayisədə 8.0% azalma deməkdir. Bu azalma, regionda enerji sektorunda qarşıya çıxan müəyyən texniki və iqlimlə bağlı çətinliklərlə izah edilə bilər.

                                                                                                 Dünyada “yaşıl” mənbələrin elektrik enerjisi istehsalındakı payı

Qlobal miqyasda bərpa olunan enerji mənbələrinin elektrik enerjisi istehsalındakı payına baxdıqda, liderliyi Cənubi Amerika tutur. 2023-cü ilin məlumatlarına əsasən, bu regionda istehsal olunan elektrik enerjisinin 76.8%-i bərpa olunan mənbələr hesabına təmin olunur. Bu göstəricinin böyük hissəsi su elektrik stansiyalarının payına düşür. Yəni Cənubi Amerika əsasən hidroenergetikaya əsaslanaraq yüksək səviyyədə “yaşıl enerji” istifadə edən region kimi tanınır.
Avropa isə ikinci sıradadır. Burada elektrik enerjisinin 46.2%-i bərpa olunan mənbələrdən əldə olunur. Avropanın fərqi ondan ibarətdir ki, burada enerji mənbələri daha balanslı və müxtəlif şəkildə paylanıb. Belə ki, bərpa olunan enerjinin 35.6%-i külək, 34.7%-i su, 17.3%-i günəş, 11.7%-i bioenerji və 0.8%-i isə geotermal enerji vasitəsilə təmin olunur. Bu müxtəliflik Avropanın enerji siyasətində dayanıqlılığa və resursların diversifikasiyasına üstünlük verdiyini göstərir.
Üçüncü yerdə isə Okeaniya gəlir. Regionun ümumi elektrik enerjisi istehsalında bərpa olunan mənbələrin payı 40.7%-dir. Burada da su enerjisi əsas mənbə olaraq qalır – ümumi bərpa olunan enerji istehsalının 33%-i bu sahənin payına düşür. Günəş enerjisi 32%, külək enerjisi isə 25.8% ilə mühüm rol oynayır. Bundan əlavə, geotermal enerji 6.2%, bioenerji isə 3% təşkil edir.
Bu göstəricilər bərpa olunan enerjinin bölgələr üzrə paylanmasında ciddi fərqlərin olduğunu və hər regionun öz potensialına uyğun yanaşma tətbiq etdiyini göstərir. 

Nəticə etibarilə, bərpa olunan enerji mənbələrinin istifadəsi qlobal səviyyədə artmaqdadır, lakin regionlar arasında fərqli inkişaf dinamikaları müşahidə olunur. Cənubi Amerika hidroenerji əsaslı enerji istehsalı ilə liderlik edir. Lakin Avropa və Okeaniya enerji təchizatında daha çox müxtəlifliyə üstünlük verir. Bu, hər bir regionun coğrafi imkanlarına və enerji siyasətinə uyğun müxtəlif yanaşmalar tətbiq etdiyini göstərir. Eyni zamanda, günəş və külək kimi mənbələrin  yayılması bərpa olunan enerjinin inkişafına təsir edir. Bu vəziyyət bərpa olunan enerjinin iqlim dəyişikliyi ilə mübarizədə əhəmiyyətini göstərir.  Bərpa olunan enerji mənbələrinin istifadəsi qlobal enerji sistemində getdikcə daha çox əhəmiyyət kəsb edir. Regionlar arasında əməkdaşlığın və texnoloji inkişafların artırılması davamlı enerji keçidinin təmin olunması üçün vacibdir.