Dünyada bərpa olunan enerji

Qlobal enerji sistemində son illərdə müşahidə olunan dəyişikliklər bərpa olunan enerji mənbələrinin (BOEM) sürətli inkişafı ilə səciyyələnir. İqlim dəyişiklikləri ilə mübarizə, enerji təhlükəsizliyinin gücləndirilməsi və dayanıqlı inkişaf məqsədlərinə nail olunması bu transformasiyanın əsas hərəkətverici qüvvələridir.

Beynəlxalq Bərpa Olunan Enerji Agentliyinin (IRENA) 2026-cı il üzrə dərc edilən hesabatına görə, bərpa olunan enerji artıq qlobal enerji sistemində aparıcı mövqeyə doğru sürətlə irəliləyir.

IRENA-nın 2025-ci il üzrə əsas göstəricilərinə əsasən, dünyada bərpa olunan enerji üzrə qoyuluş gücü 5149 GVt səviyyəsinə çatmışdır. Cari il ərzində əlavə olunan yeni güc 692 GVt təşkil etmişdir ki, bu da əvvəlki illərlə müqayisədə rekord artım deməkdir.

Bərpa olunan enerji mənbələri artıq qlobal elektrik istehsalının təxminən 49,4%-ni təşkil edir. Bununla yanaşı, günəş və küləyin payı 35,3%-ə çatmışdır.

Şəkil 1. 2025-ci il üzrə bərpa olunan enerji güclərinin əsas göstəriciləri (IRENA)

İllik artım tempinə gəldikdə, ümumi bərpa olunan enerji mənbələrinin gücü 15,5%, günəş və külək isə 22,2% artmışdır. Bu göstəricilər enerji keçidinin sürətləndiyini və xüsusilə günəş və külək enerjisinin əsas lokomotiv rolunu oynadığını göstərir.

Eyni zamanda, IRENA tərəfindən təqdim olunan 1,5°C ssenarisinə əsasən, 2030-cu ilə qədər qlobal bərpa olunan enerji gücünün 11,17 TVt səviyyəsinə çatdırılması tələb olunur. Lakin 2025-ci ilin sonuna faktiki göstəricinin 5,15 TVt səviyyəsində olduğu, bu da təxminən 6,02 TVt həcmində əlavə potensial çatışmazlığın mövcudluğunu göstərir. Bu hal mövcud artım tempinin əhəmiyyətli dərəcədə sürətləndirilməsinin zəruriliyini bir daha təsdiq edir.

Bərpa olunan enerji güclərinin mənbələr üzrə bölgüsü göstərir ki, günəş enerjisi açıq şəkildə dominant mövqedədir. Günəş enerjisi üzrə qoyuluş gücü 2392 GVt səviyyəsinə çatmışdır ki, bu da onu qlobal enerji keçidinin əsas hərəkətverici qüvvəsinə çevirir.

Hidroenerji 1296 GVt ilə ikinci yerdə qərarlaşsa da, artım tempi nisbətən aşağıdır və daha çox sabit baza enerji mənbəyi kimi çıxış edir. Külək enerjisi isə 1291 GVt ilə hidroenerjiyə yaxın səviyyədə olmaqla sürətli inkişaf edən sektor kimi diqqət çəkir.

Bioenerji (154 GVt), geotermal enerji (16 GVt) və dəniz enerjisi (0,5 GVt) isə ümumi strukturda nisbətən kiçik paya malikdir, lakin enerji diversifikasiyası baxımından əhəmiyyətlidir.

Bu struktur onu göstərir ki, enerji sistemlərinin gələcək inkişafı əsasən günəş və külək enerjisinin genişlənməsi üzərində qurulacaqdır.

Regional inkişafın müqayisəli təhlili

IRENA məlumatlarına əsasən, bərpa olunan enerji güclərinin regionlar üzrə bölgüsü qeyri-bərabər xarakter daşıyır və əsas artım müəyyən coğrafiyalarda cəmləşmişdir.

Asiya regionu qlobal lider mövqeyini qoruyur. Bu regionda qoyuluş gücü 2891 GVt təşkil edir və bu, qlobal gücün 56,1%-nə bərabərdir. Cari il ərzində əlavə olunan güc 513,3 GVt olmuş və 21,6% artım tempi qeydə alınmışdır. Bu göstəricilər Asiyanın, xüsusilə Çinin qlobal enerji keçidində əsas rol oynadığını təsdiqləyir.

Şəkil 2. Regionlar üzrə bərpa olunan enerji güclərinin bölgüsü (IRENA)

Avropa regionunda bərpa olunan enerji gücü 934 GVt səviyyəsindədir və qlobal payı 18,1% təşkil edir. Cari il ərzində 76,8 GVt artım və 9,0% inkişaf tempi müşahidə olunur. Bu, regionun sabit və planlı şəkildə dekarbonizasiya siyasətini həyata keçirdiyini göstərir.

Şimali Amerikada quraşdırılmış güc 614 GVt, artım isə 42,1 GVt olmuşdur. Regionun qlobal payı 11,9%, artım tempi isə 7,4% təşkil edir ki, bu da stabil, lakin Asiya ilə müqayisədə daha sabit inkişaf deməkdir.

Cənubi Amerika 333 GVt güc və 6,3% artım tempi ilə inkişaf etməkdə olan regionlar arasında nisbətən daha yaxşı mövqedədir. Mərkəzi Amerika və Karib regionu isə 21 GVt güc ilə daha kiçik paya malik olsa da, 9,1% artım tempi müsbət dinamikanı göstərir.

Afrikada bərpa olunan enerji gücü 82 GVt təşkil edir və 15,9% artım tempi ilə diqqət çəkir. Bu, aşağı baza səviyyəsinə baxmayaraq, regionda sürətli inkişaf potensialının olduğunu göstərir.

Yaxın Şərq regionu 56 GVt gücə malik olmaqla ən yüksək artım tempini (28,9%) nümayiş etdirir. Bu, regionda enerji siyasətinin transformasiya mərhələsində olduğunu göstərir.

Azərbaycanın daxil olduğu Avrasiya regionu, 141 GVt qoyuluş gücünə malikdir və qlobal gücün 2,7%-ni təşkil edir. Cari il ərzində bu regionda 8,4 GVt əlavə güc yaradılmış və 6,3% artım tempi qeydə alınmışdır.

Bu göstəricilər Avrasiya regionunun hələlik qlobal miqyasda nisbətən kiçik paya sahib olsa da, sabit inkişaf dinamikasına malik olmasını əks etdirir. Xüsusilə enerji ixracatçısı ölkələrin bərpa olunan enerji sahəsinə keçidi bu regionda gələcək artım potensialını artırır. Azərbaycan üçün isə bu kontekst xüsusi əhəmiyyət daşıyır, çünki ölkə həm ənənəvi enerji ixracatçısı, həm də bərpa olunan enerji potensialına malik dövlət kimi enerji keçidində mühüm rol oynaya bilər.

Okeaniya regionunda isə 76 GVt güc və 1,5% qlobal pay mövcuddur. Regionda 6,1 GVt artım və 8,6% inkişaf tempi müşahidə olunur.

IRENA-nın qiymətləndirmələrinə əsasən, mövcud inkişaf tempi saxlanılarsa belə, 2030-cu il iqlim hədəflərinə çatmaq üçün əlavə sürətlənmə tələb olunur. Xüsusilə 1.5°C ssenarisinə uyğun olaraq bərpa olunan enerji güclərinin təxminən iki dəfə artırılması zəruridir.

IRENA-nın təqdim etdiyi göstəricilər bərpa olunan enerji sektorunun qlobal enerji sistemində aparıcı mövqeyə yüksəldiyini aydın şəkildə nümayiş etdirir. Günəş və külək enerjisinin dominantlığı, Asiya regionunun liderliyi və ümumi artım tempinin yüksək olması enerji keçidinin intensiv xarakter aldığını göstərir.

Bununla yanaşı, mövcud potensial problemlər qlobal səylərin daha da gücləndirilməsini tələb edir. Effektiv siyasət və koordinasiyalı fəaliyyət nəticəsində dayanıqlı enerji gələcəyinə keçid mümkün olacaqdır.

İstinadlar:

1. IRENA (2026), Renewable Capacity Highlights 2026

2. IRENA (2025), Renewable Capacity Statistics 2025

3. IRENA, Global Energy Transformation Outlook

4. IRENA Data & Statistics Portal